İçeriğe geç
Birgi
Osmanlı döneminden Birgi

Birgi Tarihi

Antik Çağlar

Eski çağlarda, bugünkü Birgi’nin 9 km. batısında ve Ödemiş’in 4 km. kuzeybatısında, Tmolos Dağı’nın Aipos Tepesi eteğinde Hypaipa isimli bir kent vardı. Antik dönem yazarlarının sözünü ettiği bu kent, Lidya Krallığı döneminde de mevcut olmalıydı. Özellikle Roma döneminde (M.Ö. 133'ten sonra) gelişen kentte basılan paralar, antik dönem boyunca varlığını sürdürdüğünün bir kanıtıdır. Sonradan Datbey adını alan kent, günümüzde Günlüce olarak bilinmektedir. M.S. 7. yüzyılın başlarında sıkıntılı bir dönem geçirmiş olmasına rağmen, bir piskoposluk merkezi olarak varlığını sürdürmüştür. II. Andronikos’un (1282-1328) yönetimi sırasında düzenlenen piskoposluklar listesinde, Birgi’nin (Pyrgion) adı da ilk defa ‘metropolitlik merkezi’ olarak bu listede yer almaktadır.

Yunan tarihçi ve filozofu Strabon bu bölgeyi şöyle betimler: “Bozdağ'dan Küçükmenderes ovasına doğru inerken Hypaepa şehri vardır." Bu küçük şehir, Ödemiş'in bir fersah kuzeybatısındadır. Eski yazarlar tarafından çoğunlukla söz edilen bu şehre, sürekli olarak küçük sıfatını eklerler: "Yalçın ve meşakkatli bir inişi olan Bozdağ, iki yamaçla alçalır. Bir taraftan Sart (Sardes)'a doğru gider ve diğerinden küçük Hypaepa'da son bulur.”

Birgi, Bozdağ'ın (2150 m) güney eteklerinde tepeler arasında, dağdan inen Sarıyar deresinin iki yamacında kurulmuş olup denizden yüksekliği 390 metredir. Yörede bazı antik şehirler olmakla birlikte Birgi bir Ortaçağ şehri olarak gelişme göstermiştir. Hypaipa antik şehrinin yer aldığı bölgede yerleşmenin milattan önce 3000'lere kadar indiği sanılmaktadır.

Söz konusu tarihlerden itibaren faal bir yerleşim birimi olarak sırasıyla Frig, Lidya, Pers, Bergama ve Roma hâkimiyetlerinde kalmış olan Birgi, bugünkü şehrin tarihi arka planını oluşturan gelişimini Bizans döneminde kaydetmiştir. Bu dönemde “Pyrgion” veya “Pyrgi” adlarıyla anılan ve bir yerleşim birimi olarak Birgi’nin tarihi temelini oluşturan şehir, dönemin karakteristiğine uygun olarak, daha güvenlikli görünen bugünkü Ödemiş’in bulunduğu ovaya hâkim bir konumda, Bozdağların eteğinde nispeten yüksek bir mevkide “kale-şehir” olarak inşa edilmiştir. Pyrgion adı, Hellen dilindeki pyrgos (kule, burç) sözcüğünden gelir ve burç yeri, hisar anlamındadır. Şehrin bugünkü ismi de buradan gelmektedir.

Bölgenin tarihi ilk çağa uzanır. Birgi’nin yakınında, bugünkü Bozdağ’ın bulunduğu yerde, ilk çağda Dios Hieron (Zeus tapınağı yeri) diye anılan küçük bir yerleşim vardı. Bu yerleşim, o çağda para da basmıştır. British Museum'daki Dios Hieron paraları üzerinde, tapınak içinde taht üzerine oturmuş Zeus kabartması vardır. Bu tanrı, hellenleşme çağında "Tmolos'lu Zeus" kılığına büründürülen eski Anadolu baştanrısı (Tarkhun, Sanda, Adra) olsa gerektir.

Kasabada, ilk çağ yapıtı görülmüyor; ancak çok görkemli ilkçağ yapılarının işlenmiş beyaz mermer taşları, ortaçağ yapılarında, özellikle Aydınoğlu Mehmet Bey'in türbesinin yapımında, bol sayıda kullanılmıştır.

Anadolu Selçuklu Dönemi

Diğer birçok antik kentin aksine daha sonraki dönemlerde de önemini koruduğu anlaşılan Birgi’nin Bizans döneminde bir piskoposluk merkezi olduğu belirtilmektedir. Bu döneme ilişkin çalışmaların azlığı genel bir değerlendirme yapmayı güçleştirmekle birlikte, stratejik ve coğrafi açıdan önemli bir konumda bulunan Birgi Kalesi’nin II. Ioannes Komnenos (1118-1143) ya da halefi Manuel Komnenos (1143-1180) tarafından inşa ettirilmiş olduğu düşünülmektedir. 12. Yüzyılın sonlarında Metropolitlik derecesi kazanan Birgi’ye bu dönemden itibaren yoğun Türk akınları da gerçekleşmeye başlamıştır.

13. yüzyılın sonlarına doğru Birgi ve çevresinin, Menteşe Bey’in damadı Sasa Bey’in akınlarına hedef olduğu bilinmektedir. Bizanslılar adına bölgede faaliyet gösteren Katalanların çekilmesinin ardından 1304 yılında Sasa Bey şehri Bizanslılardan almıştır. Sasa Bey’in adı, yerleşimin hemen dışındaki bir mahallede yaşamaya devam etmektedir. 15. yüzyıl Osmanlı tahrir defterlerinde de Sasalı Mahallesi’nin varlığından bahsedilmektedir.

Aydınoğlu Beyliği Dönemi

Sasa Bey’in gözden düşmesinin ardından 1307’de Aydınoğlu Mehmet Bey yörenin tek hâkimi olmuş ve Birgi’yi kurduğu beyliğin merkezi yapmıştır. 1312 yılında burada camii, türbe ve medrese inşa ettirmiş ve hakimiyetindeki bölge Memleket-i Birgi adıyla anılmıştır. 1333 yılında ünlü Arap gezgin İbn-i Battuta, Mehmet Bey’in Bozdağ’daki yazlığında ve Birgi’deki sarayında iki hafta süreyle misafir edilmiştir. Birgi’yi güzel ve zengin bir belde olarak tarif eden Battuta, Mehmet Bey’in kişiliğinden ve Birgi Sarayı’ndan da ayrıntıyla bahsetmektedir.

Mehmet Bey 1334’ de ölümünün ardından inşa ettirdiği caminin hemen yanındaki anıtsal türbeye gömülmüştür. Mehmet Bey’in ardından yerine en büyük oğlu Bahaüddin Umur Bey geçmiştir (1334-1348). Umur Bey bu süre boyunca pek çok deniz savaşına katılmış, bu seferler sırasında adamları ile birlikte, Ege kıyılarına çok sayıda sefer düzenlemiştir. Umur Bey yönetim merkezi olarak Birgi’yi seçmekle birlikte denizcilik faaliyetlerinden dolayı genellikle İzmir’de kalmayı tercih etmiştir.

Umur Bey’in 1348 yılında İzmir liman kalesinde bulunan Latinlere karşı düzenlenen bir sefer sırasında ölmesinin ardından, yerine kardeşi Hızır Bey geçmiştir. Bu tarihte Latinlerle yapılan bir anlaşmanın maddeleri, beyliğin ekonomik iç yapısı hakkında çeşitli bilgiler vermektedir.

1360’lı yıllarda Fahreddin İsa Bey’in yönetimine geçen bölge, 1391’e doğru İsa Bey tarafından Osmanlılara bırakılmıştır. 10 yılı aşkın bir süre Osmanlı yönetiminde kalan Birgi, Ankara Savaşı’nın ardından tekrar Aydınoğulları egemenliğine girmiş ve 15. yüzyılın ortalarında kesin olarak Osmanlı hakimiyetine alınmıştır. Bu dönemin ardından Aydın Sancağına bağlı bir kaza merkezi olan yerleşim, 1425 ile 1575 yılları arasındaki dönemde Batı Anadolu’nun en büyük kentlerinden biri haline gelmiştir. Birgi 15. yüzyılın ortalarında nüfusu 1200’e yaklaşan dokuz mahalleli bir kasaba durumundadır.

Osmanlı Dönemi

Osmanlı hâkimiyetinde, Aydın sancağına bağlı bir kazanın merkezini teşkil eden Birgi, bilhassa XV. yüzyıldan itibaren XIX. yüzyıla kadar uzanan yavaş ve sürekli bir gelişme seyri gösterdi. 1451’de dokuz mahalleli, nüfusu 1200’e ulaşan bir kasaba durumundaydı.

16. yüzyılda Birgi’deki mahalle sayısında önemli bir artış dikkati çekmektedir. Vakıf kayıtlarına göre Birgi’de bu dönemde Aydınoğlu Mehmed Bey Camisi (Ulu Cami) ve Medresesi, Aydınoğlu İsa Bey Camisi ve Türbesi, Hayreddin Mescidi, Kurt Kadı Mescidi, Seferşah Mescidi, Ahi Hayreddin Zaviyesi, Silahtar Ahmed Zaviyesi, Hacı Ahmed Zaviyesi ve Şeyh Muhuddin Zaviyesi gibi yapıların varlığından söz edilmektedir.

Uzun yıllar önemli bir kültür merkezi olan Birgi’ye dönemin ünlü bilgini Mehmed Efendi müderris olarak atanmış ve ilmi hayatını devam ettirdiği bu şehirde Birgivi lakabıyla ün kazanmıştır.

Birgi 16. yüzyılın sonlarında ekonomik sıkıntıların yanı sıra bölgede hüküm süren karışıklıklardan da etkilenmiştir. Eski bir tımarlı sipahi olan Birgili Cennetoğlu kaleye kapanarak hücumlarda bulunmuş, Aydın yöresine hâkim olmuş, Tire ve Turgutlu’yu zapt etmiş, ancak Manisa ovasında karşılaştığı Osmanlı ordusuna yenilerek Birgi’ye getirilip idam edilmiştir. Birgi’nin bu mücadeleler sırasında tahrip edildiği düşünülmektedir. Bu dönemdeki bir avarız tahririne göre isyan sonrasında Hisariçi Mahallesinin ortadan kalktığı bunun yerine farklı mahallelerin teşekkül ettiği görülmektedir.

17. yüzyıl ortalarında zengin tacir Derviş Ağa’nın Birgi’de bir Darü’l- Hadis Medresesi ve ardından bir cami, Hacı Arif Mehmet Efendi’nin ise bir kütüphane yaptırdığı bilinmektedir. Aynı dönemlerde kent iki önemli deprem geçirmiştir.

Yine bu tarihlerde kente gelen Evliya Çelebi, Birgi’nin Bozdağ’ın eteklerinde yer alan dış surları harap olmuş bir kaleye sahip olduğunu, kale içinde dört yüz ev, aşağı şehirde on sekiz mahalle, yirmi dört cami ve mescit, iki bin altı yüz kadar ev, yedi sıbyan mektebi, iki yüz dükkân, iki han ve bir bedesten bulunduğunu ayrıca halkının başlıca geçim kaynağının beyaz iplik ticareti olduğunu belirtmektedir. Evliya Çelebi ayrıca Ulu Cami ve Derviş Ağa Camisi’nden de ayrıntıyla bahsetmektedir.

18. yüzyıla gelindiğinde bölgede ekonomik ve kültürel anlamda bir canlanma dikkat çekmektedir. Bu dönemin en büyük vakıflarından biri, Birgili bir zengin olan Karazade Hacı Mustafa Efendi’nin inşa ettirdiği, 1782 yılında tamamlanan büyük bir han, kubbeli bir cami, bir medrese ve bir sıbyan mektebinden oluşan külliyeye aittir. Bu yapılardan yalnızca cami günümüze gelebilmiştir. Vakıf kayıtlarında bahsi geçen suyla çalışan çok sayıda değirmen, zeytinyağı imalathanesi, pirinç öğüten değirmenler, iş yerleri, dokumacılar, terziler ve kunduracılar, Birgi’nin bu dönemdeki ekonomik zenginliğinin açık göstergeleridir. Çakırağa Konağı gibi bazıları günümüze ulaşabilmiş, zengin süslemeleri olan görkemli konutlar bu dönemde inşa edilmişlerdir.

Birgi, 19. yüzyılda Ödemiş ve bölgedeki diğer ova yerleşimlerinin gelişmesiyle birlikte küçülmeye başlamıştır. Çeşitli belgelerden kentin nüfusunun yüzyılın ortalarında ciddi bir düşüş gösterdiği anlaşılmaktadır. 19. yüzyıl başlarında bölgeye gelen Fransız gezgin Texier, Birgi’nin Bozdağ’dan hızlıca inen bir sel yatağının üzerine kurulduğundan, zarif bir köprünün şehrin iki yakasını birleştirdiğinden ve güzel ağaçları ile renkli evlerinden ilgi ile bahsetmektedir. Texier ayrıca büyük caminin kurşun bir kubbe ile örtüldüğünden ve eski sütunlardan yapılmış kemerleri ile sütun başlıklarından da söz etmektedir.

Cumhuriyet Dönemi ve Günümüz

20. yüzyılın başları, bölgedeki birçok yerleşim yeri gibi Birgi için de oldukça zor bir dönem olmuştur. Sel felaketleri ve yangınlar sonucu, yerleşim ciddi hasarlara uğramıştır. 1919 yılı şubat ayında Yunan ordusu İzmir’den hareket ederek çevre kasabaları ve Birgi’yi de işgal etmiştir. 1922 yılında büyük taarruzun ardından Rum milisler kasabayı ateşe vermişler ve Birgi’nin yarıdan fazlası yanmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında gerçekleştirilen planlama çalışmaları sonucu kent yeniden imar edilmiştir. Kasabanın yeniden inşası sırasında, işlevsiz harap durumdaki tarihi yapıların da bir kısmı yıkılmıştır. 1935 yılında, Karaoğlu Mustafa Efendi’nin Medresesi, 1944 yılında Hacı Osman Medresesi ve Aydınoğlu Mehmet Bey Medresesi yıkılmış aynı yıl meydana gelen bir yer sarsıntısı da Ulu Cami ve diğer bazı yapılarda hasara neden olmuştur. Kentin durumu 1960’lı yıllardan itibaren iyileşmeye başlamış ve kente verilen önem gün geçtikçe artmıştır.

Birgi çok renkli bir tarihi dokuya sahip olduğundan 1996 yılında tamamı SİT alanı ilan edilerek koruma altına alınmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı “Birgi Kültür Envanteri” kayıtlarına göre farklı yıllarda tescili yapılan 11 adet anıtsal (hamam, medrese ve cami), 110 adet tabiat varlığı, sivil mimarlık örneği ve tescilli kültür varlığı bulunmaktadır. Birgi UNESCO Dünya Kültür Mirası Geçici Listesinde olan yerleşim yerlerindendir. 2022 yılında ise Dünya Turizm Örgütü tarafından dünyanın en iyi 32 turizm köyünden birisi seçildi.