İçeriğe geç
Birgi
Peşmat avutması

Birgi Kültürü

Yemekler

Kulak çorbası, sini pidesi, tombaç kebabı, peksimet avukması, sarmaşık kavurması, kabak çiçeği dolması, kabak çiçeği kızartması, keşkek, kestirme çorbası, sura, kuzu kapama, gumbar dolması, yağlı sulu akıtma, yörük katmeri, ekmek dolması, höşmerim, heybeli çorba, ıspanak oturtması, pirinçli ıspanak, kalburabastı tatlısı, cevizli yufka tatlısı, lokma tatlısı, sütlü kabak tatlısı, kabak hoşafı, vişneli ekmek tatlısı, köpük helvası, incir ısması.

Birgi’ye özgü bu yöresel lezzetlerin hepsini restoranlarda bulamasanız da, yöredeki insanların evlerinde yıllardır pişirdikleri ve tükettikleri yemekler olduklarını belirtelim.

Bununla birlikte, Birgi’deki kafe ve restoranlarda farklı damak tatlarına hitap eden birçok lezzetli yemek mevcut. Butik mekanlarda sunulan yöresel serpme kahvaltılar da oldukça zengin. Bu yöreye gelmişken elbette meşhur Ödemiş Köftesinin (kebap) tadına bakmadan, Ödemiş’e özgü bir lezzet olan Töngül Pidesini yemeden ve Birgi meydanında kahvenizi yudumlamadan ayrılmayın. Afiyet olsun.

Örf ve Âdetler

Halk Oyunları

Erkek Oyunları: Harmandalı zeybeği, Kocaarap zeybeği, İkiparmak zeybeği, Bıçak oyunu (Kasap havası), Bozdağ zeybeği, Köroğlu, Aydın zeybeği, Çiftetelli.

Kadın Oyunları: Meşeli, Sepetçioğlu, Çiftetelli, Uzun uzun kavaklar, Entarisi albasma, Mavi çember oyası, Geline bak geline, Entarisi lacivert, Kayısıdır kayısı, Al entarim yünmedik, Pembeleri giymişsin, Bahçelerde börülce, Ördek suya dal da gel, Ak üzüm, Kız saçların saçların, Pembe giyerim pembe, Sarı kurdelem sarı, Tin tin tinimini hanım, Dol kara bakır dol.

Yerel Giysiler

Önceleri üçetek giyildi. İşlemesi bindallı olabilirdi. Günlük giysiler alta şalvar, gövdeye yakasız işlik idi. Kışın soğukta bunun üzerine "Libade" (ya da belki de Lüberde) denilen ceket giyilirdi. Başa bekar kızlarda ve genç evlilerde iğne oyalı gösterişli çember, yaşlılarda gösterişsiz iğne oyalı çember bağlanır; onun üzerine de hesap işi işlemeli değirme örtülür. Yeni gelinler isterlerse iğne oyalı "grep" örterlerdi. Sokak giysisi ipek peştemal ve başa örtülen "pembezar bürgü" olurdu. Daha eskiden Buldan dokuması kırmızı bezden peştemal giyilirdi. Bazı bayanların kullandığı ipek çanlı zarın kışlığı siyah, yazlığı beyaz idi. Şimdilerde tayyör, manto, etek- bluz gibi modern giysiler kullanılmaktadır. Eskiden erkek giysileri zeybek giysileri (cepken, camadan, çakşırmenevrek, kepmen'den oluşan) gibiydi. Kimi erkekler "dimidon" giyerlerdi. 1923'ten sonra kilot pantolon, gömlek, ceket ve başa giyilen fötr şapka ile kasket moda oldu. Mendil olarak ipek yağlık ya da uladı kullanıldı.

El İşleri

İğne oyası, tığ oyası, mekik oyası, kanaviçe, hesap işi, tel kırma, sarma, boncuk oyası, çaputçul dokuma, çarşaf dokuma, ipek pembezar dokuma, iplik dokuma, yağlık dokuma yapılır.

Evler ve Yaşam

Tarihi mimari dokusunu büyük oranda koruyan Birgi' deki evler daha çok "Hanay" biçimi iki katlı olup, yan yana yapılmış odaların önünde iç avluya bakan "Çardak" bulunur. Odaların kapılarının ve çardağın iç avluya bakması aile gizliliğini korumak içindir. Alt kat daha çok hayvanların bağlandığı (at, eşek, inek, koyun gibi) ahır ve çiftçiliğe ilişkin bazı gereçlerin konulduğu yerdir. Bazı çiftçiler alt kata yerleştirdikleri büyük küp ya da bidonlara zeytinyağı gibi tarımsal ürünlerini koyarlar. Buralara saman balyası, tohumluk patates, arpa çuvalı gibi nesneler de konulabilir. Bu katta pencere bulunmaz. Hanay tipi iki katlı evlerde, odalarda mekânı aydınlatan sokağa bakan pencereler daha çok ikinci katta yer alır. Kimi evlerde sokağa doğru çıkıntı biçiminde cumbalar yapılmıştır. Cumbalardaki pencerelerden sokağın her iki ucu daha rahat gözlenir. Gerek cumbalardaki ve gerekse duvarlardaki pencerelere bazı evlerde aile gizliliğini korumak için tahtadan kafesler yerleştirilmiştir. Çardağın iç avluya bakması tek katlı yer evlerinde de böyledir. Tuvalet rahatsız edici bir kokuya karşın evin dışında, bahçenin bir köşesindedir. Konak kimlikli yapılarda, örneğin Çakırağa Konağı' nda tuvalet yapının içindedir. Banyo, yatak odasına çakılmış "Yüklük" adı verilen dolabın devamında "Gusulhane" denilen kapalı dar bir dolaptır. Odalarda zemine ve duvar diplerine çakılmış "Sekiler" e minderler serilir. Oturanın rahat etmesi için yaslanacak yerler "tepme yastıklar" la beslenmiştir. Bu yastıkların üzerine örtülen örtülerin tek ucu genç kızlar tarafından "maklet" denilen örme danteller ya da el nakışları ile bezenmiştir.

Odaların tabanına kilim, keçe ya da halılar serilir. Çok eski evlerin koridor duvarlarında, insan boyu yüksekliğe çakılmış sergenlere dizilen ayva, nar, elma gibi meyveler evin içini mis gibi kokutur. Kimileri "elmalık başı" da denilen bu sergenlere çanak, çömlek de dizerler. Kışın ısınma "yer ocağı" da denilen şöminelerde yakılan ateşle sağlanır. Yer ocakları aynı zamanda yemeğin pişirildiği yerdir. Şimdilerde kimi aileler mangal ateşi ve soba ile ısınma gereksinimini gidermektedir. Kimi aileler türlü renklerle boyanmış evlerinin iç mekânındaki duvarlara süs amacıyla örgeler de yaptırmışlardır.

Efsaneler

Kral Kızı

Bir zamanlar Pyrgion (Birgi) Kralının göz kamaştıran bir kızı vardı. Güzelliğiyle herkesin dikkatini çeken, hareketli ve neşeli bir genç kızdı bu. Hiç yerinde duramayan, yaramaz mı yaramaz, hareketli mi hareketli idi.

Hikayemiz 1307 yılında geçmektedir. O dönemde Germiyan Beyi Yakup bin Alişir'in emir subayı olan Aydınoğlu Mehmet Bey, atlı ve silahlı bir Türkmen Alayıyla Bizans İmparatorunun hükmettiği Pyrgion (Birgi) Kentini kuşatır. Kralın kızı, kenti kuşatan Türkmen lideri yakışıklı Mehmet Bey'i surlarda görünce derinden etkilenir ve ona aşık olur. Güzel kız, duygularını Mehmet Bey'e mektuplarla ifade eder, bu mektuplar aracılığıyla aralarında yazışmalar başlar. Zamanla, kralın kızı iç huzura erişir, durulur ve aşkı uğruna Müslüman olur. Son mektubunda, Birgi Kalesi'nin en savunmasız kapısını Mehmet Bey'e açıklar.

Mehmet Bey, Türkmen ordusuyla birlikte o kapıdan saldırarak kente girmeyi ve kenti ele geçirmeyi başarır. Ancak, kentte yaşayan rahipler ve adamlar, kızın ihanetini geç de olsa fark ederler. Kemer Yaylası yolundan kaçmadan önce kralın kızını bulup, kilisenin duvarından aşağıya atarlar. Kızın ayaklarının mermere değdiği noktada takunyalarının izleri çıkar ve o acımasız düşüşle hayatını kaybeder.

Mehmet Bey kente girince, ölmeden önce Müslüman olmuş olan kralın kızının cesedini buldurur ve kız Müslüman geleneklerine uygun bir şekilde defnedilir. Mezar taşına ise "Merhume, Mahsuma, mağfure, saide, şehide" yazdırır. Bugün hala Birgi'de, Aydınoğulları Türbesi'nin giriş kapısının sağ yanında, bu mezarı ve takunya izli taşı görebilirsiniz.

Küp Uçuranlar

Zamanında Birgi’de büyücü bir dede yaşarmış. Kara taşlardan yapılma bir kule bu dedenin dergâhıymış. Bu büyücü dedenin kendine bağlı müritleri de varmış. Bu adamın kerameti komşu köye uçan küpler yollayıp zarar vermesi ve kendi dâhil bazı müritlerinin küpe binip uçabilmesi imiş. Günün birinde mollanın biri bu büyücü dedenin dergâhına gelmiş ve dede onu cemaatine kabul etmiş. Yine bir gün komşu köye saldırı esnasında bizim büyücü dede küpüne binip uçarken bizim bu yeni gelen molla dergâhta gizli bir kapak bulmuş. Bu kapağı açınca aşağıda dergâhın lağım çukuru olduğunu ve kapak ile lağım arasında iple sarkıtılmış bir Kur’an olduğunu görmüş. Kur’an’ı ordan almış ve Kuran’ı aldığı anda büyücü hoca dedenin büyüsü bozulmuş ve komşu köye saldırmaya gittiği küpler ve müritler ile yere çakılmışlar. Bu olaydan sonra büyücü hoca dedenin cemaati dağılmış ve kendisi de utancından Birgi’yi terk etmiş. Bazı müritlerinin ise komşu köylüler tarafından yok edildiği de söylenir.